Medusa & Perseus Miti Üzerinden Utanç Döngüsü

Rosarium Philosophorum’un üçüncü tabletinde kral ve kraliçe taçlarını ve zırhlarını bırakmış, çıplak hâlleriyle karşı karşıya durmaktadır. Bu çıplaklık erotik değil, arketipsel bir soyunmadır. Persona’nın, unvanın, savunma kabuğunun çözülmesidir. Jung’un belirttiği gibi persona, bireyin kolektif beklentilerle kurduğu “uyum maskesi”dir ve gerçek benliği temsil etmez (Jung, 1921/1971). Rosarium’un bu sahnesinde maske düşer, temsil çözülür; öz, özle temas etmeye hazır hâle gelir.

Bu karşılaşma, psişede zihin ve bedenin ilk kez eşit düzlemde durduğu eşiği temsil eder. Daha önceki sahnelerde kral ve kraliçe rol içindedir, güç ve statü simgeleri taşırlar. Üçüncü tablette ise ilk düşen taçtır. Taç, egonun kolektif kimlik yatırımıdır. Taç düştüğünde yalnızca statü değil, savunma da düşer. Utanç genellikle persona’yı korumak için çalışır; “güçlü görünmeliyim”, “zayıf olmamalıyım” gibi içsel emirler, maskenin sürekliliğini sağlar. Jung’un “utanç kompleksleri”ne dair gözlemleri, bu savunmanın bilinç dışında ne kadar derin köklere sahip olduğunu gösterir (Jung, 1934/1966).

Utanç, bedeni görünür olmaktan alıkoyar. Utanç, ruhu yukarı çeker ve zihne sabitler. Beden aşağıda kalır ama sahiplenilmez. Marion Woodman, bedenle temasın kaybını “ruhun maddeden ayrılması” olarak tanımlar ve bu ayrışmanın özellikle başarı ve performans kültüründe kronikleştiğini belirtir (Woodman, 1982). Rosarium’un üçüncü tabletinde ise bakış taşlaştırıcı değildir. Bu, Medusa’nın bakışı değil, tanıyan bir bakıştır.
Rosarium’un bu sahnesinde kral ve kraliçe birbirlerinin bedenine bakar ama bakış taşlaştırıcı değildir. Bu Medusa bakışı değildir. Bu, tanıyan bir bakıştır. Utanç çözülmeye başladığında iki şey olur, ilk olarak savunma azalır. İkinci olarak kırılganlık görünür hale gelir. Yani kişi artık utanç olarak saklı kalmış duygusunu, düşüncesini bastırmaya çalışmaz.

Çıplak karşılaşma, “performanssız temas”tır. Yani kişi kendi özünün açığa çıkmaması için maske takmaktan, kendisi gibi görünmemek için performans sergilemekten vaz geçmiştir. Artık öfkeli değildir, yarası açıkça görülüyordur ama bu yarayı taşıyabilecek hale gelmiştir. Marie-Louise von Franz, masallarda ve simyasal imgelerde “karşılıklı bakış”ın psişenin iki kutbu arasında bilinçli bağ kurulmasını temsil ettiğini vurgular (von Franz, 1980). Rosarium’un üçüncü tableti tam da bu bilinçli bağın ilk anıdır.

Yoğun tempoda çalışmak, yaşamdan haz almayı ertelemek de savunma mekanizması olarak ortaya konmuş olan bir persona haline gelmişse, kişi ruhunu kaybetmiş yaşam enerjisi sadece baş bölgesine, “zihne” akıyor demektir. Yani kişi “ruhsuz bir şekilde” para kazanıyor ve hatta bunu “yoğun tempo” çalışma koşuluyla” yapıyordur. Ruhun zihne sıkışması, bedenin performans aracına dönüşmesine neden olur. Woodman, bu durumu “bedenin ruhsuz bırakılması” olarak tanımlar ve özellikle boyun–omuz hattında sertleşmelerin kontrol ve taşıma organizasyonuyla bağlantılı olduğunu belirtir (Woodman, 1985). Zihin yukarıda, beden aşağıda kaldığında psişik enerji baş bölgesinde yoğunlaşır; migren, boyun sertliği ve omuz yükü bu ayrışmanın somatik ifadesi olabilir. Maske ve yoğun tempoyla kendini ihmal etmeler varsa çıplaklık yoktur. Çıplak beden cezalandırılmıştır.

Kısacası, bireyin kendisiyle, insanlarla olan ilişkisi gibi parayla olan ilişkisi de iki kutup arasında bilinçli bağ kurulmasıyla değişmeye başlar.

Kral ve kraliçenin eşit boyda, eşit duruşta karşı karşıya gelmesi çok önemlidir. Bu, zihnin yukarıda, bedenin aşağıda olmadığı bir düzlemdir. İkisi aynı hizada durur.

Ruh zihne çıkmış, beden yük taşıyıcıya dönüşmüş durumda olursa Medusa “bir zamanlar kendisiyle ilişki kurduğunda” cezalandırılmış demektir. Bu cezayı ilk veren başka birisi olabilir ama yetişkin bedende kendisine ceza vermeye devam eden yine yetişkin bireyin kendisidir. Utancını bastırmaya çalışan birey, iç güdü, sezgi ve yaşam enerjisini taşıyan bedenini taşlaştırır ve tüm yükü omuzlarının ve başının çekmesine neden olur. Baş, “babasının alnından doğmuş olan” Athena, beden ise Athena’nın kendinde görmeye tahammül edemediği değer, şefkat, empatinin cezalandırıldığı Medusa haline gelir.

Utanç çoğu zaman “taşıyan kimlik” üzerinden organize olur. Birey güçlü, sorumlu ve kontrol sahibi olarak kalmaya çalışır; kırılganlık gizlenir. Emma Jung, anima–animus dinamiklerini incelerken, zihinsel aşırı kontrolün bedensel duyarlılığı bastırdığını ve bunun özellikle modern bilinçte belirgin olduğunu söyler (Jung, E., 1957). Kralın zırhı bu zihinsel aşırı organizasyonu temsil ederken, kraliçenin çıplaklığı bastırılmış bedensel sezgiyi temsil eder.

Medusa bu şekilde bilinç dışına kapatılarak cezalandırıldığında yerinde duramaz çünkü bastırılan enerji yıkıcı formda bilince saldırır. Kişi yoğun tempoda çalışmadığında ya da haz aldığı eylemleri yaptığından arketipsel annenin taşa dönüştüren bakışı olan Medusa’yla temas eden bilinç utanç duygusuyla kendisini cezalandırmaya devam eder. Kendini acımasızca eleştirmenin yanında başkaları da bundan payını alır. Mükemmeliyetçi kişilik hata kabul etmez, ilişkilerinin dağılması pahasına “doğru” olanın yapılması konusunda ısrarcı olur.

Rosarium’un üçüncü tableti tam tersini ima eder. Zihin ve beden aynı düzleme iner. Bu eşitlik olmadan birleşme olmaz ruh, zihin ve beden dengesi kurulamaz.

Utanç dönüşmeye başladığında çıplaklık tahammül edilir hale gelir. Artık kaçış yoktur, savunma yoktur, donma yoktur. Bilinç ve bilinç dışının birbirine karşılıklı bakması ve “Ben seni görüyorum ve bu hâlinle tehdit değilsin” diyen ego artık kırılgan yanını kabul etmeye başlamıştır. Bu eşik, ruhun maddeye inmeye başladığı andır. Jung’un simyasal metinlere ilişkin yorumlarında belirttiği gibi, karşıtların birliği (coniunctio) ancak önce ayrışmanın bilinçli olarak tanınmasıyla mümkündür (Jung, 1944/1968). Rosarium’un üçüncü tableti, ayrışmanın fark edildiği ve eşitliğin kurulduğu andır.

Utancın kökeninde genellikle şu inanç vardır, “Görülürsem düşerim.” Rosarium 3. Tablet burada şunu gösterir, “Görülmek düşmek değildir, görülmek birleşmenin ön koşuludur. Utanç çözülmeye başladığında savunma azalır ve kırılganlık görünür hâle gelir. Bu, performanssız temastır. Artık kişi maskeyle değil, yara ile görünür. Jung’un ifadesiyle, “Bilinçdışı olan bilinçli hâle gelmediği sürece kader olarak yaşanır” (Jung, 1961). Rosarium’un üçüncü tabletinde kader çözülmeye başlar çünkü bilinç ve bilinçdışı ilk kez eşit düzlemde durur.

Medusa mitinde doğrudan bakış taşlaştırır. Rosarium’da karşılıklı bakış dönüştürür. Aradaki fark, utançla temasın niteliğidir. Rosarium 3. Tablet, Medusa’nın başının Perseus tarafında kesilmesi ve kalkanında taşınmaya başladığı zaman dilimidir.

Medusa mitinde doğrudan bakış taşlaştırır, Rosarium’da bakış dönüştürür. Aradaki fark, yargılayıcı bilinç ile tanıyan bilinç arasındaki farktır. Utançla sert temas zihin–beden ayrışmasını yeniden üretir; yumuşak temas ise entegrasyonu mümkün kılar.

Rosarium’un üçüncü tableti, utancın çözülmeye başladığı, persona’nın gevşediği ve zihin ile bedenin aynı düzleme indiği arketipsel eşiği temsil eder. Bu eşik geçilmeden birleşme olmaz. Ruh, maddeye inmeye cesaret etmeden bütünlük kurulamaz.